براہوئی شاعری نا جاچ

image_pdfimage_print
وحید زہیر:
براہوئی شاعری نا بسونی اُست اثری،علم آختہ ہی آن بیدس اونا زمانہ غاتے آن واخب مننگ،منہ شاعر نا کلام ردوم نااندازہ خلنگ مر یک قدرت انسان تن او ار ہر گڑاٹی خلکن او تر ندی تخانے۔ پھل و پت اَنا دروشم او کا ریم ءِ جتا جتا کرینے انسان آتے ٹی  مون،پہون،مندر،بھلن،عالم جائل نا فرق ہس ضرور تخانے وے خن،خف، دو، نت،اُست اَنا مننگ ءِ اونا اسے وڑ گرج اَنا بنیاد آتے آتخا نے۔
سادار آتے جتاجتا رنگ و دروشم تننگانے۔چک او جو جیک آتا و ڑ او نسل آک جتاوٗ۔انسان بیرہ انسانی شرف تخک،ہراتم او شرف آن تمک گڑا او سادار آتا وڑ نا نمو نہ اس جو ڑ مریک۔دا ادب و شاعری ءِ کہ بندغ ءِ تینے تینٹ پہہ مننگ آن خٹر ک کیک۔ شعر و نظم آتے ٹی اونا جوزہ او خو اہنداری تے پاش کننگیک۔ براہوئی شاعری ٹی مروکا تخلیق و شعر تفنگ نا مسخت آک دنیا نا ہر جا گہ نا ہر زبان نا پاور کا تے امبار اسٹ مسونو۔ اوہرا انسان آتے ٹی شعرو ادب او فنون لطیفہ نا میراث و مڈ ی مریک او بولی پا ننگپسہ او زبان پا ننگرہ۔
اینو براہوئی پوسکنا شاعری نا پوسکنا وخت داری نا شاعرات
 ام اندا کاروان نا مسافر آتے تون گون تمیسا ؤ”  (1)
داہیت ء ِ ام ننے منوئی ء ِ کہ برہوئی زبان ٹی شاعری باز مسونے مگہ اوفتا
شعراک نوشتہ متہ نو، براہوئی زبان او فتا بے بہا غا مڈی آن بے بشخ سلیس ”  (2)
دنیا ٹی ہمو زبان آک گو ہنگرہ ہراتے ٹی تخلیقی لائخی مف یا او نا پاروکاک تخلیقی لائخی آن نریر یا اوڑ کن اُست پسندی درشان کپس۔
براہوئی شاعری نا تخلیقی گیشتری او نا بنوک و پاروکا تے زیات کننگ اٹی بھلوکڑ د ہس تینالا ئخی تے نشان تسونے ای دانہ پہ دانہ تن اوار براہوئی نا چندی شعرآتے ایلو زبان اسینا پاروکا تا باہ غان بنگو نٹ دا زبان
ناشر فمندی ءِ کہ بندغ ہس پین زبان اسے تینا زبان خیال کے۔ بھلا زبان آتا بھلن جوڑ مننگ نا بنیادی
سوب ہندادے کہ ہمو زبان کل کنِ ہنین،گچین او ھیل کننگ تہ اسے نہ اسے گرج اسکین المی مسونے۔ یا علمی
بنیاد آ انسان آتا جوزہ او زند اَنا جو ان وڑ اٹ سرو کی ءِ کرینے۔ اینو اسکان نا براہوئی شاعری پوڑی بہ پوڑی ہرا
وڑ اٹ برزانانے دانا چنکو جا چ ہس النگ آن او نا بھلو ن مننگ نا لائخی نا گرج آتے آن بندغ واخب مریک۔
 زبان آتا گیشتری زبان آتے سرکاری قومی او علمی زبان نا پوڑی آسلفیک۔براہوئی علمی زبان ہسے اودے۔ ادبی اومیراث ہس ارے،ہر بشخ نا فنکا ر آتا نمائندگی نا حق خلاصی ٹی آختہ ءِ داڑ کنِ اونا علم و
ادب نا خواری کش آتا چائنداری او شرف بخشی نا حق اینو نا طالبعلم،پٹ وپول کرو کا تا ذمہ واری ءِ۔دا رد  اٹ ای گڑاس تینا وخت نا نما ئندہ شا عر آتا لڑ ہس گیچین کر نیو ٹ،اوفتا درستی راستی او زمانہ اوفتا کڑداو لا ئخی نا بے مٹ او تاریخ ہس درشان کیک۔
اند سوگوہی او نا تخلیقی عمل ٹی علامت آک لڑی سے امبار شعرآتے ٹی خُلنگانو۔ محبوب نا زلف آتے زامرتُن تشبیہ تننگ جوڑتے گلاب نا خیسُنی۔ بدحالی ء ِ پن ریچ نا موسم،خُلیس ء ِ تارمہ انگا نن انابیم ءِ تشبیہ او استعارہ کن استعمال کننگانے۔ گڑاس شاعر اوفتا دور شعری نمونہ غاک۔
عبدالمجید چوتوئی
غزل نا بناھی آ دروشم ء ِ  خوڑتی اٹ ہننگے تو داپھُل اسیامبارتینا رنگ آتے تنُ پک باہ ملنگ نا زمانہ ء ِ مولانا عبدالمجید چوتوئی نا شاعر ی سفا اوسفتی خننگک۔حالانکہ اوفتا تعلیم مدرسہ نا ہس۔ مذہبی ادب ٹی اونا ہم زمانہ ٹی شاعر ادیب آک تیناکماش آتا علم ء ِ مستیُ دننگٹی اسرُہ۔ ولے دا پاننگ مریک کہ مذہب نا ادبی معیار بندغ نا بندغی تنُ گنڈوک ہس۔ او علم نا کلے وسیلہ غاک اووختٹی چائنداری تخارہ۔اوفتا کوپہ غا انگریز مشنری نا تینا نف کن گمراھی نا بڈ ہم تخوک اسکہ۔ہراڑکن اوفک تینا قلم اٹ مخلوق نا علم و فکر ٹی ساڑی آ وسیلہ آتے اٹ  بیداری اترنگ تُن اوار تینا دودربیدہ او ڈغار نا رکھ کن علمی کاریم کریر۔ہرانا او وخت ٹی زیات گرج اسکہ۔
یقینا جنگ انا زمانہ ٹی عشق مریک مہر مفک اوڑان گڈ امن او ایمنی شاد کامی ہس خن خلیک۔ عبدالمجید چوتوئی نا زمانہ نا جہاد جائلی آن پیشن ہس، اندا خاطران ہرگڑا ئے بنیاد پرستی پارہ۔ اوڑان نابلد ہس، اندا گڑا ثابت کیک روشن فکر آ ملا بلوچ راج انا مثالی آ وصف ہس ارا اینو ام تینا سفر ء برجا تخانے، اگہ داہیتے جئی آسیاست آن کشیہ اننگے گڑا مدرسہ نا پوسکنا علم وادب، شعر و سخن نا سما تمک۔ راج ہس کہ تینا مہر انا فلسفہ غان سرجم مر ے گڑا اونا عالم ام عبدالمجید چوتوئی امبار غزل ء ِ پانادٹی تخِک، داہیت آتا روشنائی ٹی اوفک غزل نا پارہ غا شعری سفر ء ِ برجا تخار۔اوفتا شاعری ٹی علامت۔ تشبیہ۔ استعارہ۔ او بجازیک ننے ملرہ دنکہ پائک۔
“نا  جوڑک شرابی آ کلکاک گلابی آ
او خلکر کنے خنجر نی مرکہ کنا مرض ءِ
ہرُ رب آہے دلبر نی مرکہ کنا مرض ءِ
نا  خنک  خماری آ خیسنُ اناری آ  “
قیوم بیدار نوشتہ کیک۔ چوتوئی غزل نا صنف
 ءِ مونی دننگ ٹی براہوئی ادب تُن
 درستی راستی کرفنگ نا اعزاز ے تخک۔ (3)
نور محمد پرکانی نا رداٹ 1905ء ٹی اوفتا
 کتاب مفرح القلوب نعت المحبوب المعروف
 چھاپ مسونے۔مکتبہ درخانی نا بست و بند اٹ
 چھاپ مروکا دا کتاب ٹی 580شعر ء ُ
۔ دا براہوئی ٹی غزلیات نا اولیکو کتابے۔
ہراٹی ملاُ نا نزوری تے ہم بیان کننگا نے۔ (4)
داڑان گڈ نن پاننگ کینہ کہ براہوئی غزل نا روایت متکُن ضرور ء ِ ولے باقاعدہ برجا سلے تہ نے۔دانا سوب آک سیاسی آن زیات راجی مننگ کیرہ۔ انتے کہ جمالیاتی شعری عمل ء ِ زیات دوست تخننگ تہ نے۔خاص وڑاٹ شاری علاقہ غاتے ٹی اندن کہ شادی و مرک نا رواج آ تے سختی تُن اوار کننگانے۔ ہندا وڑ پین چندی نزوریک او بے ڈول آرواج آک مونا بسُر ہرانا رداٹ عبدالمجید چوتوئی ملاُ تے آ شعری زبان ٹی تنقید کرینے۔انتے کہ دانا مقابلہ ٹی پاوالی آ زند زیات راجی وڑاٹ پک او بسُن مسونے۔ او ڑے شعری روایت جمالیاتی بشخ تُن سوگوُ خنگنک پاوالی آزندعلمی وڑاٹ نزورآ ملاُ نا نزوری تا گواچی متہ نے۔تینا ایمان و عمل ٹی داخہ بسُن مسونے کہ مجالے مہمان اونا گدان ءِ بینگون جپے کائے۔۔ اگہ اعتبار او اعتماد ء ِ کس ہننگ خوائے تو پاوالی زند اونا جوانو نمونہ اسے۔
 خلق آتیٹی درگہ نا رواج الو۔ داخاطران کہ دزوڈونگ اوبیمان آتا خلیُس متہ نے۔ دننگا علاقہ خاہوت آتے مسونے خاہوت آتا ٹی ہراتم اسکان پیشن نا عنصر اوار تمپک تو خاہوت ہر وڑاٹ تینا دودو ربیدہ او رواج آتا پابند مریک۔ اگہ دا وڑ براہوئی نا شعری دبستان آتا جاچ ء ِ ہلنگے تو ننے پاوالی او شاری دبستان آک دو بریرہ۔
ایہن ہم ہراڑے ہراڑے شون رواج ہرفک اوڑے جوانی تُن اوار گندہی ہم کاٹم ہرفک۔ انتے کہ گندہی داخاطران ہم زور آور خنگک کہ شاری زند تینا تضاد (چک و تاڑ۔ قبول او بے قبولی) نا سوب آتے آن ہڑوجنجال آتا گواچی مریک۔ہرانا مثال اینو ہم نے شک او مون کننگ نا شکل اٹ ہرے۔داسے مرغنو
جتاو بحث اسے دادے ای داوڑ گونڈ کیوہ کہ اینو نا بندغ ء ِ شون ء ِ قبول کے تا بے علمی نا جن آتے کرار ملے۔دا زمانہ نا رفتارناضرورت ءِ اوزند انا پوسکنا علامت آتا حقیقت پاش ءِ دافتے آن مون ہڑسنگ بندغ کن خوک آن کم اف۔
ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی نا کتاب براہوئی زبان و
 ادب کی مختصر تاریخ آن پنی آ ملاُ شاعر آتا
گڑاس کلام آن نمونہ ہس کہ اوفتے ٹی شعر
ادب نا شعور نا اندازہ ءِ نم تینٹ خلورے۔
” مولانا محمد عمر دین پوری 1982ء ٹی مستونگ
ٹی ودی مس۔ 48کتاب نوشتہ کرے۔
 اونا کلان مشہور آ کتاب سودا ئے خام ءِ
 ہرا 1334ھ ٹی شینک مس۔ ارٹمیکو
 وار 1335ھ ٹی چھاپ مس۔(5)
 داغزل آتا مجموعہ اسے۔ اونا شاعری نا نمونہ اسے ہبو۔
“مجبوب  جانی نارندٹ بروکا
در ڈ  و غما  تا زیادہ  کروکا
داغ  ءِ  جتائی نا تخپہ کنے آ
کپہ  کنے خوا ر ہم سن تا نیاما”
” ا  و شام نا   بروکا ا  ستے کنا دریس
احوال ء ِ بندہ نا حورو پری کے دیس”
جتائی نا داغ۔ حور و پری نا زاٹ بننگ۔ محبوب جانی داوڑ نا علامت آتے ہمو وخت آن کاریم اٹی اترنگانے۔اگر ہیت عبدالمجیدچوتوئی نا منگٹی اسکہ تو اوٹی ملا تاہیت مس پاننگ نا مسخت دا دے کہ او تما ملا عالم ءِ پاریرہ ولے مدان مدان آعالم آتے آن بیدس داپن دین اناپن آریفوک ءُ، مجبور آ تے آن فائدہ ارفوک،مذہب نا پنٹ خلیفوک اوبے علم آتے تن لچا ہراتے صو فی شا عر آک ہم تینا شعر تے ٹی ملا مت کر ینو۔
ملا محمد حسن بدوزئی
ہچو ڈغار او بندغ اسے نا فطری آعشق توننگ مفک، اندا سوب ءِ شوآن آن الیس بادشاہ او عالم آتے سکان داکسر نا سفرٹی اسے وڑنا مسافر خنگرہ۔بہادرشاہ ظفر امبار ننا بادشاہ عوامی متہ نے کہ عشق انا درشانی ء ِ کریسُس۔اندا خاطران ہراڑے بادشاک عوامی متہ نو اوڑے اوفتے ان یا اوفتا اولیاد ان ادب نا گندبتہ نے، آں اوڑے دربارٹی ساڑی آ بندغ آک تینا درشانی کن وسیلہ پٹانو، ملامحمد حسن ام ہمو بندغ آتے آنے ہرا عشق نا علمی وسیلہ غان واخب ہس
“اوفتا تعلق بنگلزئی قبیلہ نا شاخ بدوزئی
 آن اسکہ 179ء ٹی اوفتا پیرہ علی خان
میر نصیر خان نوری نا دربار تُن گنڈوک
 ہس اوفتا خڑکی فارسی ادب نا خوانوک
او پہہُ مروکا حقی آ عالم آتے آن ہس اندا
خاطران اوفتا کلام آن فارسی نا رنگ پاش ء ِ”
بلوچستان ٹی بلوچی و براہوئی شعرو ادب نا اثر آک کلان زیات ء ُ، انتے کہ اسے زمانہ اسکان تعلیم نا وسیلہ بیرہ فارسی زبان مسونے مولوی محمد عمر پڑنگ آبادی اسکان نثر و نظم ٹی دانا اثراک پاشو۔گڑا دا امہ مننگ کیک کہ فارسی نا شعر ی علامت آتے آن اوفک چائنداری مفس۔ ملامحمد حسن نا شعر اسے کہ۔
“او شام نا بروکا استے کنا دریس
احوال ء ِ بندہ نا حور و پری کے دیس (6)
اندا شعری روایت ملامحمد حسن براہوئی ء ِ اردو زبان آن ام خڑک کیک۔ ہرااودے بلوچستان ٹی اردو شاعری نا سروک آتا منصب آ سلے فینے۔براہوئی شاعری کن ماحول نا خوندی نہ مننگ نا گڑاس پالو تا نزوری نا سوب آن چندی کماش شاعر آتا کروکا کاریم تے آ پردہ
شاغِک۔ دامننگ کپک کہ ہراشاعر نامنہ شعر و دیوان آتا درک ایلو زبان آتے ٹی ملے او نا تینا
زبان نا شاعری داخہ در کم مرے۔ ملامحمد حسن آ زیات کاریم اوفتا علمی منصب ء ِ پاش کننگ نا بھلو خواست اسے۔
حوالہ غاک
1۔ پیر محمد زبیرانی” براہوئی شاعری”ماہتاک اولس کوئٹہ  تاک  نومبر، دسمبر  پنہ  97
2۔ نادر قمبرانی”براہوئی شاعری “ماہتاک اولس کوئٹہ  تاک  جنوری    پنہ  43
3۔ عبدالقیوم بیدار “عبدالمجید چوتوئی شخصیت و شاعری” براہوئی ادبی سوسائٹی کوئٹہ پنہ  3
4۔ نور پرکاڑی”براہوئی ادب”مسٹیمکو وار  براہوئی اکیڈمی کوئٹہ  پنہ  90
5۔ ڈاکٹر عبدالرحمن براہوئی ”  قدیم براہوئی شعراء ”   ادارہ ادب بلوچستان کوئٹہ    پنہ  13
6۔ عبدالقیو م بیدار “براہوئی نسائی ادب کا تخلیقی مطالعہ”براہوئی اکیڈمی کوئٹہ  پنہ  69